7 Kesyon pou Konprann Kòman yon Peyi Prete Lajan

Ayiti te dwe plis pase 2 milya dola ameriken deyò peyi a jis nan dat mas 2020, daprè yon rapò Bank Santral. Lòt peyi rich tankou Etazini gen anpil dèt tou. Ekonomis Lordis Bernard reponn kesyon* sou kòman, kibò e poukisa yon peyi kapab prete lajan.

Yon gwo sitwayen k ap manifeste pou denonse koripsyon ki fèt ak lajan venezuela te prete Ayiti nan kad akò Petrocaribe a. Koutwazi foto: Haiti Libre

1. Poukisa yon peyi prete lajan?

Lordis Bernard: Leta itilize lajan taks ak enpo sitwayen yo pou fè pwojè, bay sèvis, elt. Men lè lajan sa twò piti parapò ak depans li prevwa yo, Leta fè defisi. Yo rele sa defisi nan bidjè a. Pou konble defisi sa, Leta kapab fè sitwayen yo peye plis enpo ak taks, bese depans li yo, oubyen prete lajan.


2. Ki kote Leta peyi a ap jwenn lajan sa prete?

Lordis Bernard: Premye pòt Leta kapab frape pou prete lajan se sektè prive anndan peyi a. Se swa labank oubyen lòt antrepriz. Si Leta pa jwenn lajan anndan lakay li, lè sa li kapab mande prete nan lòt peyi osinon enstitisyon finans entènasyonal yo tankou Banque Mondiale.


3. Kijan sa fèt lè Leta Ayisyen ap prete lajan?

Lordis Bernard: Pwosesis pou prete lajan kapab pran anpil tan. Ann Ayiti, se minis finans lan ki reprezante gouvènman nan demach yo. Dabò, ministè a dwe etidye si kondisyon prè a favorab pou peyi a nan moman an men tou pou ane k ap vini yo.


Palman an tou dwe bay dizon l sou dosye a. Sa vle di palmantè yo dwe vote pou ratifye akò prè a. Aprè desizyon Palman an, minis finans lan kapab siyen dokiman akò ak responsab enstitisyon kap fè Ayiti prè a.


Se jis aprè siyati akò a peyi ap resevwa lajan sa. Pi souvan, se sou yon kont labank lajan sa vini.


4. Ki kondisyon ki dwe reyini pou enstitisyon tankou FMI, Banque Mondiale, elt., prete yon peyi lajan?

Lordis Bernard: Pou yon peyi jwenn lajan prete nan FMI oubyen Bank Mondyal, li dwe manb òganizasyon sa yo. Se pi gwo egzijans lan. Anplis, peyi k ap fè prè a dwe montre li gen establite politik ak ekonomik lakay li; sa k ap pèmèt li byen jere lajan an epi rantre plis lajan.


Men tou, peyi a dwe bay jistifikasyon sou fason li pral depanse lajan sa. Sa vle di, li dwe bay garanti lajan ap fè egzakteman sa li dwe fè a. Istwa peyi a nan zafè prete lajan konn enpòtan tou, pou gade kredibilite l, sa vle di si li gen kapasite pou remèt lajan an.


Difikilte ki genyen lè yon peyi ap prete lajan se paske yo konn egzije pou majorite prè (osinon don) yo depanse sou baz apèl dòf entènasyonal. Lè sa rive, se souvan antrepriz lòt peyi ki ranpòte apèl dòf yo. Sa ki vle di, pifò lajan an pral jwenn yon antrepriz etranje - souvan nan menm peyi kote lajan an te soti a - paske se yo ki gen plis eksperyans pou egzekite pwojè sa yo.

5. Lè peyi a finn fè prè a, kòman l ap remèt lajan sa?

Lordis Bernard: Pou kèk prè, se depi nan moman siyati akò a enterè yo kòmanse kalkile. Men toujou gen yon kèk alèjman nan fason pou remèt lajan an. Peyi a ka toujou benefisye yon delè anvan li kòmanse peye enterè sou prè a. Sa kapab twa mwa oubyen sis mwa.


Jeneralman, yo egzije pou lajan an ranbouse jan li te prete a. Sa vle di si prè a te fèt an dola, peyi sipoze remèt li an dola. Men tout peyi pa fè menm egzijans. Yon egzanp: Venezuela te aksepte Ayiti ranbouse l yon pati nan dèt Petwokaribe a ak pwodui agrikòl; menm si nou pat rive fè sa.


6. Kisa ki rive lè yon peyi pa ka peye dèt li?

Lordis Bernard: Premye konsekans lan se plis enterè ki monte sou dèt la. Sa pral lakòz peyi a gen plis difikilte pou li peye. Nan ka sa, li ka benefisye yon delè anplis. Yon egzanp: olye pou peyi a peye dèt la sou 15 lane, li ka peye l sou 18 lane oswa plis. Lè sa rele desizyon sa re-financement osinon re-échelonnment de la dette an fransè.

Men peyi a kapab jwenn refi lè li swete prete lajan ankò paske li gen vinn move repitasyon. Nan lane 2009, plizyè peyi ki regwoupe tèt yo nan Club de Paris te deside anile dèt Ayiti paske li pa t kapab peye. Depi lè sa, Ayiti pa kalifye pou li prete lajan nan men entènasyonal la ankò. Se sa tou ki eksplike Leta ayisyen pa t ka jwenn lajan an 2016 pou li te agrandi ayewopò entènasyonal Toussaint Louverture a malgre pwojè a te kòmanse egzekite.

Pou ede peyi ki nan sitiyasyon sa, kèk enstitisyon tankou Banque Interaméricaine de Développement (BID), Banque Mondiale, Fonds Monétaire International (FMI), elt., konn pèmèt yo jwenn finansman.


7. Poukisa menm peyi rich tankou Etazini, Lafrans, elatriye souvan gen gwo dèt?

Lordis Bernard: Lè yon peyi gen anpil pwojè epi moun k ap viv ladan pa t gentan sere ase kòb pou pèmèt pwojè sa yo fèt, Leta envite moun deyò ki gen epay vin depanse kòb sa yo lakay li. Se sa ki eksplike peyi rich tankou Etazini kapab genyen gwo dèt pou peyi tankou Kata, Lachin osinon Arabisawoudit. Malgre Japon se yon peyi ki devlope, li rete nasyon ki gen plis dèt nan mond lan pou 3 dènye ane sa yo, daprè FMI.

Yon lòt kote, tranzaksyon sa yo pèmèt ekilib fèt nan ekonomi mond lan. Peyi ki gen plis lajan sere yo al chèche zòn ki gen plis envestisman; sa vle di kote ki ofri plis enterè sou lajan yo pral envesti a. Yon peyi gen dwa gen anpil dèt men tout envestiman yo fèt lakay li. Sa pèmèt moun k ap viv nan peyi sa gen plis chans pou yo travay, konsome osinon viv pi byen.


*Entèvyou sa te anrejistre sou videyo. Gen pase men ki fèt nan repons yo, men san modifye enfòmasyon yo, pou rann atik la pi klè.


Lordis Bernard se yon ekonomis ki gen plis pase 10 lane eksperyans nan administrasyon piblik la. Li te etidye ekonomi ak estatistik nan Inivèsite Leta an Ayiti apresa li fè yon metriz nan devlopman entènasyonal nan peyi Lafrans. Kounye a li sèvi kòm visprezidan nan fim konsiltasyon Haïti Efficace.



Partenaires

Inscrivez vous à notre newsletter

  • 2
  • 3
  • 5
  • 8
  • 9

Enfo Sitwayen 2020

1

Describe your image